कांग्रेसका कयौँ कमजोरी,समाधान : कठाेर समीक्षा

कांग्रेसका कयौँ कमजोरी,समाधान : कठाेर समीक्षा

ऋषिकेशजंग शाह । यो पंक्तिकारको गृह जिल्ला सल्यानमा २०७० को निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले तेस्रो स्थान प्राप्त गरेको थियो । ‘वामपन्थी’ पार्टीको एकीकरणपछि यही शैलीमा हिँडे अब १० वर्ष कांग्रेसले सल्यानमा विजय हासिल गर्न कठिन छ ।

यो कथा सल्यानको मात्र नभई ताप्लेजुङदेखि दार्चुलासम्मको हो । तराईको अवस्था पनि योभन्दा फरक छैन भन्ने निर्वाचनबाट प्रमाणित भइसक्यो।अहिले चियापसलदेखि प्रमुख मिडियासम्म सुनिन–देखिन थालेको छ— अब कांग्रेसका दिन फर्किन गाह्रो छ । पहिलो र तेस्रो ठूलो दल मिलेपछि दोस्रो उसै सानो हुने सामान्य अंकगणित पनि नजानेर हो वा नजानेको जस्तो गरेर हो, विश्लेषणको भुलभुलैया बुझिनसक्नु छ । तर, यस लेखमा प्रश्न आफैँप्रति छन् । समस्या र समाधानको मुख्य सूत्र बाह्य होइन, आन्तरिक नै हो।

सबलाई थाहा भएकै कुरा दोहोर्याउनुको अर्थ त छैन तर यहाँ स्थापित र सिद्ध इतिहास पनि मेटिन थालेको, नयाँ पुस्ता दिग्भ्रमित भइरहेको देखिन्छ । जहानियाँ राणा शासनको अन्धकारतोडेर नेपाललाई उज्यालो युगमा प्रवेश गराउने ००७ सालको पहिलो क्रान्तिको नेतृत्व कांग्रेसकै हो । जनताकै विश्वास र साथ लिँदै ०४६ र ०६२÷६३ सालको आन्दोलनको नेतृत्व पनि कांग्रेसकै हो । राणा, पञ्चायत, राजतन्त्र र माओवाद, यी सबै अतिवादी थिए । यिनलाई साइजमा ल्याउने समन्वयकारी लोकतान्त्रिक पार्टी हो, कांग्रेस।

 

चरम गुटवाद र व्यक्तिवादको दलदलमा फस्नु कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो समस्या हो । गुटवाद र व्यक्तिवादमा फसेर संगठनभित्र चरम अराजकता सृजना भएको छ ।

हरेक ठूला क्रान्ति र आन्दोलनको नेतृत्व र व्यवस्थापन कांग्रेसले नै गर्यो। ०४६ पछि कांग्रेसकै नेतृत्वमा मुलुकले विकास र समृद्धिको क्षेत्रमा ठूलो उपलब्धि हासिल गर्यो। माओवादी द्वन्द्वबाट आक्रान्त समाजमा शान्ति स्थापना गरेर अत्यन्त जटिल संक्रमणकालको अन्त्य गर्दै देशलाई जनचाहना अनुरूपको संविधान निर्माण गरेर कार्यान्वयनको चरणमा कांग्रेसले नै पु¥यायो । अझ भनौँ, नेपालमा करिब सात दशक लामो लोकतान्त्रिक आन्दोलनको नेतृत्व कांग्रेसले गर्यो।

तर त्यसलगत्तै भएको निर्वाचनमा कांग्रेस तुलनात्मक रूपमा पछि पर्यो, किन ? हरेक कांग्रेसी जनले आफैँलाई प्रश्न गर्नुपर्ने बेला भएको छ । र, लोकतान्त्रिक विचारमा आस्थावान् सबै नागरिकले कांग्रेसको,समग्रमा आफ्नै भलाइका लागि तथ्यपूर्ण आलोचना र सुझाव दिन जरुरी छ ।  लामो राजनैतिक उथलपुथलको कुशल व्यवस्थापन गरेर पनि पार्टीको कुशल व्यवस्थापन गर्न नसकेको आरोप छ, लाखौँ कार्यकर्ता र शुभचिन्तकहरूको ।

कांग्रेसको कमजोरी

क) संगठन निर्माण र परिचालन :पार्टी जीवनमा पार्टीको मूलप्रवाह मस्तिष्कसहितको शरीर हो भने भ्रातृ तथा शुभेच्छुक संस्था त्यसका अंगहरू हुन् । मस्तिष्करूपी पार्टीले तयार गरेका विचारहरूलाई समाजमा सम्प्रेषण गर्न र नीति तथा कार्यक्रमलाई लागू गराउन र त्यसका लागि आवश्यक जनसमर्थन जुटाउन भ्रातृ संस्थाको निर्माण गरिएको हो । यो मूलमन्त्रलाई प्राप्त गर्ने सामूहिक भावना र उद्देश्यबाट विमुख हँुदै चरम गुटवाद र व्यक्तिवादको दलदलमा फस्नु कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो समस्या हो । पार्टीको तल्लो तह र शुभेच्छुक संस्थाहरूलाई निश्चित लक्ष्य र उद्देश्य प्रदान गरेर परिचालन गर्न नसक्दा पार्टी संगठन कुहिरोको काग जस्तो बनेको छ ।

गुटवाद र व्यक्तिवादमा फसेर संगठनभित्र चरम अराजकता सृजना भएको छ । ८–१० वर्षदेखि महाधिवेशन हुन सकेको छैन । पार्टी नेतृत्वमा देउवाको आगमनपछि महाधिवेशन त सम्पन्न भयो तर पार्टीले न त लक्ष्यसहितको निर्देशन प्रदान गर्यो, न त स्वयं तीभ्रातृ संस्थाले आफ्नो गन्तव्य पहिचान गर्न सके । फलस्वरूप या त निष्क्रियता, या त आन्तरिक किचलो र कलहमा रुमलिनु तिनको दिनचर्या बन्यो ।निर्वाचनमा पराजयपछि नेपाल तरुण दलले केन्द्र, सात प्रदेश र जिल्ला तहको प्रशिक्षण सम्पन्न गरेर अलिकति गति समातेको छ । अन्य भ्रातृ संस्थाको उपादेयतामाथि प्रश्न चिन्ह छ ।

पार्टीको सबैभन्दा शक्तिशाली र ठूलो भ्रातृ संस्था नेवि संघ प्रायः आन्तरिक द्वन्द्वमा फसेर पार्टी सशक्तीकरणको आशमा बसेका आम पार्टी पंक्ति र समाजमा आशा र परिवर्तनको आशा छर्नुपर्नेमा निराशा छर्न व्यस्त छ । समावेशिताका कारण नेतृत्व तहमा अत्यन्त ठूलो स्थान हासिल गर्न सफल आधा आकाश र जनसंख्या ओगट्ने महिला संघको अस्तित्व छ÷छैन, खोज्नुपर्ने अवस्था छ ।  देशको मेरुदण्डकारूपमा रहेको कृषि क्षेत्रमा आबद्ध जनसंख्यालाई प्रभावित गर्न सक्ने किसान संघ वर्षौंदेखि मूच्र्छित छ । जसका कारण ग्रामीण जनस्तरमा पार्टीको सम्बन्ध जोडिनबाट वञ्चित छ।

समृद्धिको आशामा वर्षौंदेखि पर्खाइमा रहेको गरिब र ग्रामीण किसान वर्ग आफ्नो हकहितमा कांग्रेसलाई उभिएको नपाउँदा कम्युनिस्ट कित्तामा पुग्यो । आफ्नो कलासंस्कृति हरेक जातजाति र समुदायलाई प्रिय छ । एउटा ठूलो उद्योगकारूपमा स्थापित मनोरञ्जन क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्दै नयाँ पुस्ता र समाजलाई बाटो देखाउने उद्देश्यले स्थापित सांस्कृतिक संघको प्रभावकारी परिचालनतिर हाम्रो ध्यान छैन ।समग्रमा भन्नुपर्दा समाजको विभिन्न क्षेत्रमा प्रवेश गर्दै संगठन निर्माण गरेर त्यो क्षेत्रको उत्थानमा समर्पित हुने र त्यो क्षेत्रलाई पार्टीको पक्षमा उपयोग गर्ने रणनीति पूरा हुन पाएन।

ख) पार्टीको अर्थ व्यवस्थापनको समस्या : निश्चित उद्देश्य प्राप्त गर्न समान विचारका साथ संगठित जमात पार्टी हो । जब समाजको हितमा सामूहिक भावनाले परिचालित भइन्छ, त्यो लक्ष्य प्राप्त गर्न आवश्यक पर्ने पारदर्शी अर्थ व्यवस्थापन पहिलो सर्त हो । कांग्रेस स्थापना कालमा पार्टीको अर्थ व्यवस्थापनमा नेता सुवर्ण शमशेरले योगदान गर्नुभएको थियो । त्यो पर्याप्त नभएर नै होला, कांग्रेसले गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा ३० लाख भारुसहितको विमान अपहरण गरेर सरकारी पैसा लुटेको थियो । माओवादी विद्रोहीले देशभर बैंक लुटेको हिजो मात्र हो । त्यसैले त्यही शैलीले आधुनिक पार्टी परिचालन सम्भव छैन ।

आधुनिक पार्टी निर्माण र परिचालनका लागि बलियो र पारदर्शी कोष निर्माण गर्न नसक्नु ठूलो कमजोरी हो । कोषकै अभावका कारण वर्षौंदेखि पार्टीमा समर्पित भएर काम गरिरहेको इमानदार नेताको सट्टा निर्वाचन लडाउन पार्टीमा लगानी नभएको अनैतिक भए पनि पैसावाल खोज्नुपर्ने अवस्था छ । पार्टीको तर्फबाट उम्मेदवार बनेकालाई सानो रकम सहयोग गर्न पनि पैसावाल, भ्रष्ट, व्यापारी, दलाल र ठेकेदारलाई अवसर र टिकट दिनुपरेको कारण नेतृत्वले टिकट बेचेको आरोपसमेत खेप्नुपर्छ।

ग) आपसी बेमेल : कांग्रेस वृत्तमा अग्रजले देखाएको निष्ठाको बाटो हिँडेर जनताको हित र समृद्धिका लागि आपसी एकतासाथ प्रतिस्पर्धी पार्टीहरूसँग मुकाबिला गर्नुको साटो आपसी खिचातानी र स्वार्थमा अल्झिएर लक्ष्यविहीन बन्ने प्रवृत्ति हाबी भएको छ । हामी यदुवंशी बनेका छौँ। हामी आपसमा एकको अवसानमा अर्काको उदय देखिरहेका छौँ। कांग्रेसभित्र चरम अराजकता र गुटवाद हाबी भएको छ।

घ) निराश युवापुस्ता ः कांग्रेस पुरानो पार्टीहो, यहाँ धेरै पुस्ताको सम्मिश्रण छ तर पार्टीभित्र विधि, पद्धति कमजोर भएर गुटवाद हाबी हँुदा संगठनमा जवानी अर्पण र जीवन समर्पण गरेर समाजका लागि काम गर्छौं भन्ने अधिकांश युवाहरू निराश छन्। अन्य पार्टीभित्र काम गरेका समकालीन पुस्ता उपल्लो तह र जिम्मेवारीमा पुग्दा पनि नेतृत्व र संगठन समयानुकूल गतिशील नहँदा हजाराँै युवाहरू भूमिकाविहीन छन् भने समावेशी र समानुपातिकको न्यायोचित वितरण नहुँदा लोकलाज पचाएर कसैले पटक पटक अवसर उपयोग गर्ने, बाँकी चाहिँ निराश भएर बस्नुपर्ने अवस्था छ ।
अब के गर्ने ?

कांग्रेसभित्र मूल्यांकन पद्धति वैज्ञानिक छैन । गुटमा विभक्त हुँदा समर्पित र लगनशील कार्यकर्तालाई उपयुक्त जिम्मेवारी र अवसर दिनेभन्दा पनि गुट र आफ्नोलाई प्राथमिकता दिने प्रचलन छ । जसका कारण पार्टी संगठन निर्माण तथा परिचालनमा मात्र नभई समाजलाई पार्टी संगठनमा आकर्षण गर्ने विषयमा गम्भीर क्षति भइरहेको छ।

देश भ्रमण गर्दा नेताहरूले एकतर्फी भाषण गर्ने शैली गलत छ । भ्रमणमा जाँदा पार्टीका साथीहरूसँग अन्तर्क्रिया गरिनुपर्छ । आलोचना सुन्नुपर्छ । समीक्षा गर्नुपर्छ । मै मात्र जान्ने बुझ्ने हुँ, कार्यकर्ता राणाकालीन रैति हुन् भन्ने सोच त्याग्नुपर्छ । ‘आत्मीयतासहितको एकता र आत्मअनुशासनसहितको सहकार्य’को सूत्र बोकेर अघि बढ्नुको विकल्प छैन ।

(लेखक नेपाल विद्यार्थी संघका पूर्वकेन्द्रीय उपाध्यक्ष हुन्)

नागिरक दैनिक शुक्रबार, १८ जेठ २०७५

प्रतिक्रिया

थप पढनुहोस

Facebook

Follow me on Facebook Page

Twitter

Follow me on Twitter

Youtube

Follow me on Youtube